زمین پزشکی عناصر
جيوه
زمين شناسي
رفتار عنصر در طبيعت:
از عناصر بسيار كمياب، به صورت فلز خالص يا در سولفيد جيوه (سينابار)،
كردروئيت، ليوينگستونيت و ديگر كاني ها؛ كانسنگ هاي جيوه معمولا در
كمربندهاي كوهزائي بسيار جوان، چشمه هاي داغ يا ديگر مناطق آتشفشاني ديده
مي شوند؛
سميت: غلظت + شرايط مساعد براي متيلاسيون (وجود سولفور).
شکل ظاهري و خواص:
فلز سنگين سمي، نقره اي رنگ، متحرك، بي بو، مايع در دما و فشار معمولي، رساناي الكتريكي، نارساناي گرمايي.
فرم هاي بيماري زاي عنصر:
فرم هاي آلي به خصوص متيل جيوه، بخار جيوه، نمك هاي حل نشدني جيوه Hg+2، الكيل جيوه، آريل جيوه يا كلريد جيوه.
منشأ آلودگي:
- آلودگي آب و هوا
- صنايع: نيروگاه هاي زغال سوز، معادن بزرگ طلا، نيروگاه هاي گازسوز؛
معدنكاري كوچك مقياس طلا، كارخانجات استخراج و بازيافت جيوه، كارخانجات
كلرين
فرايندهاي صنعتي چون توليد كلرين، فولاد، فسفات و طلا؛ ذوب فلزات؛ توليد و
تعمير دستگاه هاي هواشناسي و الكترونيك؛ سوزاندن زائدات شهري، آبكاري،
جواهرات، چرم سازي و تاكسي درمي
تركيبات الكيل جيوه (متيل جيوه و اتيل جيوه): بعنوان ضدعفوني كننده ها و ضدقارچها
- پزشكي: شامل واكسيناسيون، دندانپزشكي (آمالگام)، محصولات آرايشي
- كارهاي آزمايشگاهي مرتبط با تركيبات جيوه
- موجود در قطعاتي چون دماسنج، فشارسنج، ترموستات، قطعات اتومبيل، باطري
ها، لامپ هاي فلورسانت، خنك كننده هاي رآكتورهاي هسته اي؛ كوره ها، دودكش
ها و وسايل تقطير
حد مجاز(مرجع استاندارد):
آب- کمترين ميزان جيوه در آب ايجاد آلودگي مي کند، بنابراين در مورد آب حد مجاز آن صفر است.
هوا- در محيط کار و براساس 8 ساعت کار روزانه: 05.0 - 1.0 ميلي گرم بر متر مكعب (مركز سلامت و امنيت شغلي OSHA)
دستگاه هاي اندازه گيري عنصر:
Mercury Continuous Emissions Monitoring System
Bench- and pilot-scale test units
Sorbent injection equipment
Additive injection systems
Sorbent regeneration hardware
Slipstream air pollution control devices
Dry Sample Conditioning System
- پزشکي
طبقه بندي:
غيرضروري سمي
عملکرد عنصر در بدن: -
منابع خوراکي: -
مصرف روزانه: -
راه ورود:
استنشاق، بلع، تماس پوستي
راه خروج:
مدفوع، بزاق، عرق، ( نيمه عمر 60 روز براي جيوه غيرآلي و 70 روز براي جيوه الكيلي)
مکانيزم:
- جيوه عنصري از راه استنشاق بخار جيوه جذب مي شود؛ گلوله هاي فرم عنصري كه بلعيده شوند به مقدار بسيار كم جذب مي شوند.
- نمكهاي جيوه محلول +Hg2 و تركيبات آريل جيوه از راه استنشاق و بمقدار محدودتري از راه گوارش جذب مي شوند.
- تركيبات الكيل جيوه از همه راهها (تنفسي ، گوارشي، پوستي) جذب مي شوند .
-
تركيبات غيرآلي و آريل جيوه در بسياري از بافتها بخصوص مغز و كليه توزيع
مي شوند.آنها با گروههاي سولفيدريل باند مي شوند و در بسياري از سيستمهاي
آنزيمي سلولي مداخله مي كنند.
- توليد "متالوتيونئين" (يك پروتئين سبك سرشار از گروههاي سولفيدريل) بعد
از تماس با جيوه افزايش مي يابد و يك اثر حفاظتي بر روي كليه ايجاد مي
نمايد.
- تركيبات الكيل جيوه اتصال محكم جيوه- كربن دارند و در سيستم اعصاب مركزي رسوب مي نمايند.
- در گردش خون بخش زيادي از جيوه جذب شده، در گلبولهاي قرمز يافت مي شوند.
اثرات منفي:
* جيوه غيرآلي (معدني): الف) تماس حاد:
سرفه، تنگي نفس، التهاب حفره دان، شكايات گوارشي
در ادامه: پنوموني شيميايي يا علائمي چون: سيانوز ( كبودي) افزايش تعداد تنفسي و ادم ريوي
- آسيب كليوي ارتباط مخصوصي با كلريد جيوه داشته و پروتئينوري و نارسائي كليوي كم ادرار وجود دارد؛
- بعد از بهبود از بيماري حاد ، علائم عصبي ديده مي شود.
- بلع تركيبات جيوه حل شدني: شكايات گوارشي چون تهوع، استفراغ و اسهال و دردشكمي كه ممكن است متعاقب آن بيماري كليوي و عصبي رخ دهد.
ب) تماس مزمن: تماس مزمن با تركيبات غيرآلي جيوه اثراتي روي سيستم اعصاب دارد
تظاهرات عصبي – رواني شامل: تغيير در شخصيت ، كم روئي، اضطراب ، از دست دادن حافظه ، ناپايداري هيجاني
لرزش
يك علامت زودرس از مسموميت عصبي است. در ابتدا لرزش ريز رخ مي دهد كه با
مواجهات بعدي تبديل به تكان هاي شديد مي شود. مقايسه بين نوشتن هاي پيش و
پس از ابتدا، لرزش را اثبات مي كند. ممكن است لرزش سر و عدم تعادل حركتي
اسكلت بدن رخ دهد.
يك نوروپاتي محيطي حسي بهمراه گزگز اندامهاي انتهائي معمولاً وجود دارد؛ هزيان و زوال عقل تظاهرات بعدي هستند.
ساير
علائم ناشي از تماس مزمن شامل: التهاب حفره دهان با بروز علائمي چون ترشح
بزاق، التهاب لثه ها، و پوسيدگي دندانها؛ رنگدانه هاي خطي آبي رنگ در
دندانها يا لثه ها؛ رنگدانه هاي قرمز- قهوه اي روي عدسي چشم در معاينه چشم
با لامپ اسليد؛ آسيب كليوي معمولاً سبب پروتئينوري مي شود اما نارسائي جدي
كليوي وجود ندارد؛ تعريق شديد و پوست اِگزمائي
* جيوه آلي: تماس با تركيبات الكيل جيوه، حمله مزبور و پيشرونده در سيستم
اعصاب را نتيجه مي دهد. اولين علائم: بي حسي و سوزش در اندامها و لبها مي
باشند. اختلال هماهنگي سيستم حركتي متعاقباً رخ مي دهد و عدم تعادل در راه
رفتن، لرزش، اختلال در حركات ظريف از علائم آن است.
- كاهش ميدان ديد، افت شنوائي مركزي، سفتي عضلاني، انقباض شديد و تشديد رفلكس تاندوني عمقي
- تغييرات رفتاري، حمله در خنده و آسيب ذهني
- قرمزي پوست، پوسته پوسته شدن و ساير بثورات جلدي
راه تشخيص:
- علائم و شرح حال
ABG - ( گازهاي خون شرياني): هيپوكسمي ( كاهش اكسيژن خون)
- C×R ( راديوگرافي سينه) : ارتشاح منتشر
- U/A ( آناليز ادرار): پروتئينوري
- ادرار: افزايش ترشح پروتئينهاي سبك مولكولي (اِن استيل بتا گلوكز آمينيداز،B2 ميكلروگلوبولين، رتينول باند شده با پروتئين)
- اندازه گيري سطح خوني و ادراري جيوه: اگر سطح جيوه ادرار بيش از كراتينين 500mg/g شود تظاهرات كليوي و عصبي خواهيم داشت.
- بالابودن نسبت جيوه خون كامل به جيوه پلاسما مسموميت با الكيل جيوه را نشان مي دهد.
- سطوح جيوه ناخن و مو در مسموميت با جيوه بالا مي روند اما آلودگي خارجي را مطرح مي نمايند.
راه پيشگيري:
- كاربرد صحيح مواد و توجه دقيق به بهداشت محيط كار
- تهويه مناسب و محافظت از دستگاه تنفس
- تمركز ويژه بر كارگراني كه بطور مداوم با جيوه يا تركيبات آن در تماسند
- كنترل انتشار صنعتي جيوه مانع از آلودگي آب و غذاهاي دريايي
- محدود كردن مصرف ضدعفوني كننده هائي كه تركيبات جيوه دارند
- مراقبت پزشكي: شامل شرح حال دقيق و آزمايشات عصبي و ادراري دوره اي
- نظارت بيولوژيكي:
الف) اگر تماس هوائي بيش ازMg/m3 50 بود و سطح ادراري بيش از 100Mg/g آنگاه : - جدائي از تماس تا رسيدن به كمتر از 50Mg/g
- معاينه پزشكي اگر بيش از 150 بود يا دو آزمايش متوالي اگر بيش از 100 بود
- تكرار اندازه گيري بصورت هفتگي
ب) اگر تماس هوائي Mg/m3 50 و سطح ادراري 75-100Mg/g بود آنگاه: نظارت هفتگي، ارزيابي بهداشتي جهت كاهش تماس
ج) اگر تماس هوائي Mg/m3) 25-50) و سطح ادراري 50-75 Mg/g بود آنگاه: نظارت ماهانه
د) اگر تماس هوائي Mg/m3) 25 ) و سطح ادراري 35-50Mg/g بود آنگاه: نظارت 4 ماه يكبار
ه) اگر تماس هوائي كمتر از Mg/m3) 25 ) و سطح ادراري نيز كمتر از 35Mg/g بود آنگاه: نظارت 6 ماهه.
درمان:
- پس از تماس حاد: درمان سريع با دي مركاپرول 5Mg/Kg بصورت عضلاني
- نارسائي كليوي و بيماري تنفسي بايد بصورت اختصاصي درمان شوند
- پني سيلامين براي مسموميت حاد
- در تماس مزمن: 2 و 3 دي مركاپتوپروپان ، 1 سولفونات براي چند هفته 100mg
از راه خوراكي سه بار در روز (البته در مورد تاثير اين دارو محدوديت تحقيقي
وجود دارد)
- عوارض عصبي مسموميت با جيوه غيرقابل برگشت هستند و اهميت پيشگيري را نشان مي دهد.
