هر از گاهي در اخبار مي شنويم كه زمين لرزه اي روي
داده است، اما بايد دانست كه زمين لرزه پديده اي است كه هر روز در كره زمين اتفاق
می افتد. براساس تحقيقات جديد هرساله حدود سه ميليون زمين لرزه روي مي دهد، يعني
هشت هزار زمين لرزه در روز يا هر 11 ثانيه يك زمين لرزه.
دلیل پیدایش زلزله
اصلي ترين دليل
وقوع زمين لرزه را مي توان حركات صفحه هاي (Plates) زمين دانست. طبق آخرین بررسی
های به عمل آمده، سطح کره زمین از 12 صفحه بزرگ ( Plate ) تشکیل شده است که این صفحات
ساکن نبوده و جابجا می شوند و در طی جابجائی خود به یکدیگر نیرو وارد کرده و این
نیروها بتدریج در کناره ها یا داخل این صفحات انباشته شده و در نهایت به صورت زمین
لرزه آزاد می گردد. دلیل حرکت این صفحات، جریان همرفتی است که در زیر این پوسته ها
و در قسمت مایع کره زمین وجود دارد. همانطور که می دانید، داخل کره زمین بصورت
مذاب است و دمای این مایع مذاب در همه جای آن یکسان نیست و این گرادیان دما
باعث جابجائی در این مایع می گردد. پوسته ها نیز که در واقع بر روی این ماده
مذاب شناور هستند، دچار جابجائی می شوند.
از میان نظریات گوناگونی که در رابطه با منشاء زمین
لرزه ها ارائه شده است، نظریه "بازگشت کشسان" از جامعیت بیشتری برخوردار
است. بر طبق این نظریه نیروهای تغییر شکل دهنده فعال پوسته زمین که موجب تغییر شکل
صفحات (خم شدگی، کشیدگی و فشردگی)، اصطکاک بین صفحه های برخورد کننده، گرادیان
(تفاوت) بالای دما و ... می شوند به طرز قابل توجهی در افزایش تنش نقش دارند این
نیروها در قسمت های سطحی که سنگ ها رفتار خمیدگی کمتری از خود نشان می دهند، به
تدریج باعث تغییر شکل کشسان سنگ ها می شوند. بعبارت دیگر سنگ های تشکیل دهنده
زمین، در طول عمر خود، سخت تحت تأثیر نیروهای مختلف قرار می گیرند و نتیجه اعمال
این نیروها ، تولید نیروهای داخلی در آنهاست که شدت آنها بر واحد سطح “ تنش ” خوانده می شود. تا زمانی
که تنش مؤثر بر سنگ از حد تحمل سنگ تجاوز نکند سنگ پایدار می ماند، هنگامی که تنش
مؤثر بر سنگ از حد تحمل تجاوز کند سنگ گسیخته و گسل ایجاد می شود. ضمن ایجاد گسل
ارتعاشاتی بوجود می آید که منجر به زلزله می شود گسیختگی سنگ معمولاً از نقطه
کانون شروع و با سرعت حدود 3 کیلومتر بر ثانیه در امتداد صفحه منتشر می شود. به
این ترتیب انرژی ای که به صورت "تنش کشسان" در سنگ ذخیره شده بود به طور
ناگهانی آزاد شده و زمین لرزه را ایجاد می نماید.
زلزله از یک طرف
موجب شکسته شدن و جابجائی بین توده های سنگی پوسته زمین می شود و از طرف دیگر همین
جابجائی و شکسته شدن منجر به ایجاد امواج و انتشار در درون زمین می شود، مانند
انداختن قطعه سنگی در حوض یا دریاچه که منجر به ایجاد امواجی می شود.
به عبارتی پس از اینکه
در داخل زمین زلزله ای به وجود آمد و انرژی زمین آزاد شد، این انرژی آزاد شده به
صورت امواج ارتعاشی در کلیه جهات منتشر شده و انرژی زلزله را با خود منتقل می
نمایند. این امواج توسط دستگاه های لرزه نگار و زلزله سنج اندازه گیری
شده و توسط زلزله شناسان مطالعه می گردند.
در زمان بررسی لرزه خیزی یک
منطقه باید تاریخچه لرزه ها و گسل های فعال و لرزه زا را مورد بررسی قرار داد. البته
باید توجه نمود که در یک زمین لرزه، تمام طول گسل جایجا نمی شود بلکه بخش هایی از
آن مقاومت می نمایند. این بخش های به ظاهر فاقد جابجایی، ممکن است در زمان دیگر
گسیخته شده و زمین لرزه ای را به وجود آورند
براي وقوع يك زمين لرزه غیر از
عامل اصلی آن می توان چند دليل عمده دیگر از جمله فوران گدازه هاي آتشفشاني، برخورد يك شهاب
سنگ، انفجارهاي
زيرزميني (براي مثال يك آزمايش هسته اي زيرزميني)، فرو ريختن يك سازه (همانند
تخريب يك معدن) ذكر نمود.
مناطق زلزله خیز کره زمین
مهمترین مناطق زلزله خیز دنیا در سه منطقه پراکنده
اند.
کمربند
چین خورده آلپ – هیمالیا
جائی که پوسته
آسیا – اروپا (اوراسیا) به صفحه آفریقا – هند برخورد می کند. در کشورهای ایتالیا،
یونان، ترکیه، ایران، شمال هند.
کمربند
اطراف اقیانوس آرام
جائی که صفحه اقیانوس
آرام به صفحه قاره آسیا - اروپا - آمریکای جنوبی - استرالیا و امریکای
شمالی برخورد می کند. در این ناحیه از کامچاتکا تا هکایدو شدیدترین زلزله ها اتفاق
می افتد. عمق کانون زلزله در این منطقه به حدود 60 کیلومتر می رسد و امواج تسونامی در اثر زلزله دراین منطقه ایجاد می
شود.
کمربند
میانی اقیانوس اطلس
جائی که صفحه اقیانوس
اطلس در حال گسترش است این زلزله ها نسبتاً ملایم و آرامش مردم را چندان
بهم نمی زند. به استثنای گودالهای اقیانوسی کانون زمین لرزه ها در عمق 50 کیلومتری
پوسته زمین است . در گودال های اقیانوسی کانون زلزله ها در عمق 300 تا 700 کیلومتر
مشاهده شده است جائی که صفحه ای مورب بنام “ سطح بنیوف ” وجود دارد. البته زلزله
ها در طول گسل های تغییرشکل دهنده (جائی که صفحه ها درامتداد هم می لغزند) نیز
وجود دارند مثل زلزله ای که در طول گسل سن آندریاس اتفاق افتاد. (سان فرانسیسکو 1906 )
زلزله در ایران
ايران كشوري لرزه خيز است
همانطور که در بالا اشاره گردید ايران بر روي يكي از كمربندهای بزرگ لرزه خيزي
جهان موسوم به کمربند چین خورده آلپ – هیمالیا واقع گردیده و هر از گاهي
زمين لرزه هاي بزرگي در آن بوقوع مي پيوندد. دانشمندان بر این باورند که دليل اين
پديده در بستر اقيانوس ها که نشانه هاي حركت ورقه عربی به سمت قاره آسيا (ایران)
را آشكار مي سازد، نهفته است. بر طبق این نظریه ورقه عربی از چند ميليون سال گذشته
با سرعتي معادل 7 میلی متر در سال به سمت قاره آسيا حركت كرده است.
از سال 1340 تاكنون زمين لرزه هاي مختلف و در مواقعي ويران كننده مناطق مختلف كشور
را با خسارات و تلفات سنگيني روبه رو كرده است. از اوائل قرن بیستم به خاطر ایجاد
ایستگاه های زلزله شناسی در نقاط مختلف دنیا، اطلاعات دقیقی از زلزله های ایران در
دست است که توسط دستگاه های سایر کشورها ثبت شده است.
مقابله با زمين لرزه
طي پنجاه سال
اخير اطلاعات زيادي در مورد زلزله كسب كرده و فرآيند وقوع آن را بهتر از پيش درك
مي كنيم، اما هنوز هم براي مقابله با آن كاري نمي توانيم انجام دهيم. زمين لرزه ها
توسط فرآيندهاي بنيادين و قدرتمند زمين شناختي كه خارج از حيطه كنترل ما هستند، به
وجود مي آيند. اين فرآيندها نسبتاً غير قابل پيش بيني است، بنابراين در حال حاضر
اين امكان وجود ندارد كه به مردم گفت دقيقاً چه وقت زلزله روي مي دهد. اين امواج
زلزله اي ثبت شده، مي تواند به ما اطلاع دهد كه ارتعاش هاي بسيار قويتري در راه
است، اما اين اطلاعات مي تواند فقط چند دقيقه پيش از وقوع زلزله به ما اخطار دهد.
دانشمندان مي توانند برپايه حركت هاي صفحه ها در زمين و موقعيت منطقه هاي گسل، پيش
بيني كنند كه در كدام مناطق احتمال وقوع زلزله زياد است. همچنين
با تحقيق در تاريخ زمين لرزه هاي روي داده در منطقه مورد نظر، زمان احتمالي وقوع
زلزله را پيش بيني كنند. با اين همه اين پيش بيني ها معمولاً بسيار ضعيف هستند.
اما پيش بيني دانشمندان در مورد پس لرزه ها دقيق تر است. پس لرزه ها، لرزه هايي
است كه پس از زلزله اوليه روي مي دهد. اين پيش بيني ها براساس تحقيق هاي بسيار
وسيعي كه در مورد الگوهاي پس لرزه ها انجام شده است، صورت مي گيرد. زلزله شناسان
در اين مورد كه چگونه زمين لرزه هايي كه از يك گسل شروع شده اند، مي توانند زلزله
هاي ديگري را در گسل هاي متصل به يكديگر به وجود آورند، پيش بيني هاي دقيقي انجام
مي دهند.
زمينه ديگر تحقيق ارتباط بين بارهاي الكتريكي و
مغناطيسي در صخره ها و زمين لرزه است. بعضي از دانشمندان بر اين عقيده اند كه اين
ميدان الكترومغناطيسي پيش از زمين لرزه تغيير مي كند. علاوه بر اين زلزله شناسان
خروج گاز از زمين و تغيير شكل زمين را به عنوان علائم اخطار دهنده زمين لرزه مي
شناسند. با اين همه در بسياري از موارد نمي توان زمين لرزه را با دقت كافي پيش
بيني كرد.
پس براي مقابله با زمين لرزه چه كاري مي توان انجام
داد؟ عمده پيشرفت هايي كه طي 50 سال گذشته حاصل شده است به آمادگي براي زلزله و
مخصوصاً حيطه مهندسي عمران مربوط مي شود. طي چند دهه اخير استانداردهايي براي ساخت
ساختمان ها در نظر گرفته شده است تا مقاومت آنها در برابر نيروي امواج زمين لرزه
افزايش يابد. از استانداردهاي جديد
مي توان به تقويت مصالح اشاره كرد. طراحي بناها به شيوه اي كه از انعطاف پذيري
لازم براي جذب ارتعاش ها برخوردار باشند بدون آنكه تخريب شوند، يكي ديگر از اين
روش هاست. طراحي ساختمان ها به شيوه اي كه
بتوانند اين ضربه ها را بگيرند، مخصوصاً در مناطقي كه زلزله خيز هستند، از اهميت
بسياري برخوردار است. يكي ديگر از مؤلفه هاي آمادگي، آموزش مردم است. امروزه
بسياري از سامان هاي دولتي در اغلب كشورها دفترچه هاي راهنمايي منتشر مي كنند كه
در آن چگونگي وقوع زلزله، راهنمايي هايي در مورد حفاظت خانه در برابر زلزله هاي
احتمالي و فعاليت هايي كه در زمان وقوع زلزله بايد انجام داد، گردآوري شده است.
تصاویر نقشههای زلزله استان فارس/ احتمال پس لرزهها وجود دارد ( به ادامه مطلب بروید )
